Smog londyński – przyczyny, skutki i historia zjawiska

Smog londyński to rodzaj zanieczyszczenia powietrza, który powstaje głównie w sezonie grzewczym, gdy niska emisja łączy się z bezwietrzną pogodą i inwersją termiczną. W dalszej części wyjaśniamy, co doprowadziło do wielkiego smogu w 1952 roku, jaki jest skład tego zjawiska i jak wpływa ono na zdrowie.

Czym jest smog londyński?

Smog to zjawisko atmosferyczne, które pojawia się, gdy zanieczyszczenia powietrza łączą się z wilgotną mgłą. Samo słowo powstało z połączenia angielskich wyrazów smoke (dym) i fog (mgła). W odróżnieniu od zwykłej mgły taka mieszanina ma wyraźny, drażniący charakter i stanowi zagrożenie dla zdrowia.

Smog londyński bywa określany jako smog kwaśny lub klasyczny. Tworzy się głównie od listopada do stycznia w umiarkowanej strefie klimatycznej. Jego głównym źródłem jest spalanie paliw stałych, przede wszystkim węgla niskiej jakości i drewna, a niekiedy również śmieci. Drugi podstawowy typ zjawiska to smog fotochemiczny, zwany także smogiem typu Los Angeles, który powstaje latem ze spalin samochodowych pod wpływem promieniowania słonecznego.

Wielki smog londyński z 1952 roku – co dokładnie się wydarzyło?

Nazwa smogu londyńskiego nawiązuje do katastrofy, która miała miejsce w stolicy Wielkiej Brytanii od 5 do 9 grudnia 1952 roku. W tamtych dniach nad miastem uformował się antycyklon, który przyniósł gęstą mgłę, duży spadek temperatury i bardzo słaby wiatr. Mieszkańcy masowo palili w domowych piecach niskiej jakości węglem o wysokiej zawartości siarki, ponieważ lepszy surowiec przeznaczano na eksport w celu spłaty powojennych długów.

Z powodu inwersji termicznej chłodniejsze masy powietrza z zanieczyszczeniami zostały uwięzione przy powierzchni ziemi. W normalnych warunkach temperatura spada wraz z wysokością, ale podczas wyżu barycznego cieplejsza warstwa tworzy pokrywę, która blokuje odpływ chłodniejszego powietrza. Do tego dochodziły emisje z zakładów przemysłowych i elektrowni węglowych oraz spaliny autobusów, które po wojnie zastąpiły część tramwajów.

Według danych brytyjskiego Met Office Londyn emitował wówczas około 1000 ton pyłu i 370 ton dwutlenku siarki dziennie. W połączeniu z wilgocią powstawało nawet 800 ton toksycznego kwasu siarkowego. Średnie dobowe stężenie SO2 wynosiło od 3000 do 4000 µg/m³, podczas gdy za poziom ryzykowny uznaje się już wartość powyżej 175 µg/m³. Dziś w większości brytyjskich miast średnia to zaledwie 15–50 µg/m³.

Dlaczego zmarło tak wiele osób?

W pierwszych dniach grudnia 1952 roku mieszkańcy Londynu traktowali gęstą mgłę jak normalne zjawisko, z którego miasto słynęło. Dopiero gwałtowny wzrost liczby zgonów ujawnił skalę problemu. W ciągu pięciu dni zmarło ponad 4 tysiące osób, głównie z powodu ostrej niewydolności oddechowej i powikłań krążeniowych. W kolejnych tygodniach umieralność na choroby płuc i oskrzeli pozostała bardzo wysoka, przez co łączną liczbę ofiar szacuje się na około 12 tysięcy.

Niepokojący był także wzrost zgonów wśród noworodków i małych dzieci. Miasto zostało sparaliżowane – odwoływano przedstawienia teatralne i kinowe, a z transportu w miarę sprawnie funkcjonowało jedynie metro. W domach pogrzebowych szybko zabrakło trumien, co dobitnie pokazało, że za mgłą kryje się coś znacznie groźniejszego.

Wielki smog londyński z 1952 roku spowodował śmierć około 12 tysięcy osób, a bezpośrednią przyczyną były toksyczne związki siarki uwalniane ze spalania niskiej jakości węgla.

Jak zareagowały władze brytyjskie?

Katastrofa przyspieszyła zmiany prawne. W 1956 roku uchwalono pierwszą ustawę o czystym powietrzu, znaną jako Clean Air Act. Wprowadzono między innymi zakaz wypuszczania z kominów dymu ciemniejszego niż drugi odcień na skali Ringelmanna i obowiązek instalowania urządzeń pomiarowych. Władze zyskały prawo tworzenia stref bezdymnych oraz podwyższania kominów przemysłowych, a nowe paleniska miały być możliwie bezdymne.

Dzięki tym działaniom jakość powietrza w Londynie poprawiła się w drugiej połowie lat 60. znacznie. Nie oznacza to jednak, że problem zniknął całkowicie – w grudniu 1962 roku w wyniku zanieczyszczenia powietrza zmarło kolejnych 750 osób. Tym razem reakcja była już jednak szybsza, a miasto stopniowo odchodziło od węgla jako głównego paliwa grzewczego.

Jaki jest skład smogu kwaśnego?

Smog londyński to mieszanina wielu substancji, które powstają głównie podczas spalania węgla i innych paliw stałych. W jego skład wchodzą przede wszystkim pyły zawieszone, dwutlenek siarki, tlenki azotu, sadza oraz benzen. Obecne są także metale ciężkie, dioksyny i wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne.

Nawet krótki kontakt z dwutlenkiem siarki może powodować problemy z oddychaniem, a tlenki azotu szybko wywołują duszności, kaszel i podrażnienie spojówek. Benzen należy do silnie toksycznych lotnych związków organicznych. Sadza w dużej mierze składa się z węgla i osadza się w drogach oddechowych.

Do najgroźniejszych składników należą także:

• pyły zawieszone PM10, PM2,5 i PM1,
• dwutlenek siarki (SO2),
• tlenek azotu (NO) i dwutlenek azotu (NO2),
• sadza oraz benzen.

Pyły zawieszone i ich frakcje

Pyły zawieszone dzieli się według maksymalnej średnicy cząstek. Im mniejsza frakcja, tym głębiej wnika ona do organizmu i tym większe stwarza zagrożenie. Najpopularniejsze frakcje to PM10, PM2,5 i PM1, a ich średnice wynoszą odpowiednio 10, 2,5 i 1 mikrometra.

Porównanie podstawowych frakcji pyłu pokazuje, jak różny jest ich wpływ na zdrowie:

Frakcja PM10 bywa odpowiedzialna za podrażnienie gardła i kaszel. Pyły PM2,5 i PM1 przenikają przez pęcherzyki płucne do krwi, a następnie mogą uszkadzać serce, mózg i inne narządy.

Jak smog londyński wpływa na zdrowie?

Składniki smogu kwaśnego mają bardzo szeroki i negatywny wpływ na organizm. Szkodliwe cząstki przedostają się przez układ oddechowy, a najmniejsze z nich także do krwiobiegu. W dni z wysokim stężeniem zanieczyszczeń wyraźnie rośnie liczba pacjentów przyjmowanych do szpitali z zawałami, udarami i zatorami.

Długotrwała ekspozycja prowadzi do poważnych chorób, dlatego smog uznaje się za jeden z ważniejszych środowiskowych czynników ryzyka. Szacuje się, że w samej Polsce z powodu zanieczyszczenia powietrza umiera przedwcześnie około 45 tysięcy osób rocznie.

Do najczęstszych skutków zdrowotnych należą:

• nowotwory płuc, krtani, mózgu i pęcherza,
• zawały serca, udary mózgu i zatory,
• astma, przewlekła obturacyjna choroba płuc i infekcje dróg oddechowych,
• demencja, choroba Alzheimera i choroba Parkinsona.

Smog szkodzi również kobietom w ciąży, ponieważ zwiększa ryzyko niższej masy urodzeniowej noworodka i częstszych poronień. U dzieci może opóźniać rozwój funkcji poznawczych, a u osób starszych nasilać już istniejące schorzenia.

Smog londyński w Polsce – przyczyny, przepisy i ochrona

W Polsce smog londyński pojawia się przede wszystkim w sezonie grzewczym, czyli od późnej jesieni do wczesnej wiosny. Najważniejszym jego źródłem jest niska emisja, czyli pyły i gazy z kominów o wysokości do 40 metrów. Odpowiadają za nią głównie domowe piece i lokalne kotłownie węglowe, w których często spala się węgiel niskiej jakości, mokre drewno lub odpady.

Polskie miasta regularnie zajmują czołowe miejsca w europejskich rankingach najbardziej zanieczyszczonych miejscowości. Wysokie stężenia pyłów PM10 osiągane są w Polsce nawet kilkukrotnie częściej niż w innych krajach Unii Europejskiej. Sytuacja pogarsza się szczególnie przy wyżu barycznym, inwersji termicznej i bezwietrznej pogodzie.

Przepisy antysmogowe w polskich województwach

W Polsce nie istnieje jedna ogólnokrajowa ustawa antysmogowa. Zamiast niej funkcjonują uchwały antysmogowe przyjmowane przez sejmiki województw na podstawie art. 96 ustawy Prawo ochrony środowiska z dnia 27 kwietnia 2001 roku. Obecnie obowiązuje ich około 30, a najwięcej wprowadzono w Małopolsce.

Najostrzejsze przepisy dotyczą Krakowa, gdzie od 1 września 2019 roku nie można spalać paliw stałych, w tym węgla i drewna. W innych województwach wprowadza się stopniowe zakazy dla kotłów najniższej klasy, które nie spełniają norm emisyjnych. Egzekwowanie tych przepisów bywa trudne, dlatego jakość powietrza poprawia się powoli.

Jak wybrać oczyszczacz powietrza na smog kwaśny?

Najskuteczniejszym sposobem ochrony przed smogiem w pomieszczeniach jest oczyszczacz powietrza wyposażony w filtr HEPA i filtr węglowy. Razem usuwają one niemal 100% groźnych zanieczyszczeń, w tym pyły zawieszone, lotne związki organiczne i część gazowych składników smogu. Podczas zakupu warto kierować się kilkoma parametrami technicznymi.

Przede wszystkim należy sprawdzić wydajność, głośność i koszty eksploatacji, które decydują o codziennym komforcie użytkowania:

• wydajność oczyszczania – na każde 10 m² powinno przypadać przynajmniej 80 m³/h CADR,
• obecność czujnika zanieczyszczeń i trybu automatycznego, najlepiej z laserowym czujnikiem PM2,5,
• głośność pracy – w sypialni minimalny poziom powinien wynosić poniżej 30 dB,
• koszty użytkowania, na które składają się wymiana filtrów i zużycie energii.

Dobrze dobrane urządzenie pracuje cicho, samoczynnie zwiększa moc przy wzroście stężenia zanieczyszczeń i nie generuje nadmiernych wydatków. W 2026 roku na polskim rynku dostępnych jest wiele modeli, ale najważniejsze są filtry, a nie dodatkowe funkcje marketingowe.